In Irak kost trouwen met een meisje minder papierwerk dan een echtgenoot verlaten

Gelijkheid voor de wet, voortaan in twee versies

De Iraakse wet op de persoonlijke staat van 1959 legde de minimumleeftijd voor een huwelijk vast op 18 jaar, of 15 jaar met toestemming van een rechter. Ook verbood ze religieuze huwelijken die buiten de rechtbank werden gesloten, wat ze nooit heeft tegengehouden: in 2021 stelden de Verenigde Naties vast dat 33,9 procent van de Iraakse huwelijken niet geregistreerd was, en dat het bij 22 procent daarvan om meisjes jonger dan 14 ging. Families huwelijkten een dochter uit bij een geestelijke en lieten de verbintenis vervolgens bekrachtigen zodra ze 18 werd of zwanger raakte. Voor een voldongen feit gesteld, tekenden de meeste rechters.

In januari 2025 vond het parlement een elegante oplossing voor deze illegale praktijk: het legaliseerde haar. Paren kunnen nu kiezen tussen de wet van 1959 en een wetboek op de persoonlijke staat dat gebaseerd is op de sjiitische Ja'afari-rechtsschool. Gelijkheid voor de wet bestaat voortaan in twee versies: een soennitische dochter erft de grond van haar ouders, terwijl die haar sjiitische buurmeisje kan worden ontzegd. Eenmaal gemaakt, kan de keuze niet meer worden teruggedraaid. Tenzij een van de echtgenoten de rechter vraagt het nieuwe wetboek toe te passen op een huwelijk dat onder het oude is gesloten. Ghazal H., gescheiden in 2015, ontdekte het in september 2025, toen haar ex-man een zaak aanspande om haar het gezag over hun zoon van tien te ontnemen.

Van verschrikkelijk naar gewoon slecht, en dan erger

Toen het amendement in augustus 2024 voor het eerst werd ingediend, vreesden critici dat het huwelijk zou worden opengesteld voor meisjes vanaf negen jaar. Vrouwenorganisaties kwamen in actie. In Najaf hadden betogers nauwelijks de tijd om hun borden omhoog te houden voordat religieuze mannen dreigementen begonnen te roepen, terwijl de politie toekeek, herinnert activiste Sarah Hussein zich. Toch wierp de campagne vruchten af: het uiteindelijke amendement behield de leeftijdsgrenzen van 1959, waardoor de wet, in de woorden van Human Rights Watch-onderzoeker Sarah Sanbar, ging "van verschrikkelijk naar gewoon slecht".

Dat duurde zes maanden. Op 27 augustus 2025 keurde het parlement het wetboek zelf goed, dat een huwelijk toestaat vanaf de "puberteit", een leeftijd die negen of tien jaar kan betekenen. Het Federale Hof bekrachtigde de stemming vier dagen later. Het verzet kwam niet alleen van feministen: soennitische geestelijken wezen het amendement grotendeels af als sektarisch en als een aanmoediging van kindhuwelijken. In religieuze rechtbanken is het tegenargument korter.

"Als God het toestaat, wie ben jij dan om je ertegen te verzetten?"— Een geestelijke, volgens activiste Sarah Hussein

Makkelijk te trouwen, moeilijk te vertrekken

Volgens het wetboek kan een huwelijk mondeling worden gesloten, zonder getuigen, zonder registratie en zelfs zonder aanwezigheid van een geestelijke. Vertrekken is een ander verhaal. Een vrouw kan alleen een scheiding aanvragen wegens verlating, het uitblijven van onderhoud of herhaald lichamelijk geweld, en de uitspraak van de rechter moet worden goedgekeurd door een religieuze autoriteit, die haar kan terugdraaien. Psychisch, seksueel en economisch geweld tellen niet mee. Eén keer slaan is vermoedelijk een misverstand. Het gezag gaat automatisch over op de vader zodra een kind zeven wordt, of zodra de moeder hertrouwt.

De rest van het juridische landschap past in het plaatje: verkrachting binnen het huwelijk is geen misdrijf, de wet staat echtgenoten toe hun vrouw te "tuchtigen", en een moeder kan geen paspoort voor zichzelf of haar kind krijgen zonder toestemming van een mannelijke voogd.

De zaken floreren

Eén sector heeft de hervorming wel een impuls gegeven. Uit een onderzoek van The Sunday Times, aangehaald door Human Rights Watch, bleek dat videografen, visagisten en verkopers van trouwjurken in Bagdad een hausse melden, die ze toeschrijven aan een toename van klanten met een kindbruid. Irak houdt geen nationale database bij over kindhuwelijken, maar UNICEF schat dat 28 procent van de Iraakse vrouwen die tussen 2001 en 2005 zijn geboren, voor hun achttiende trouwde. Achter de percentages gaan schoolmeisjes schuil. Op haar elfde haalde Sarah Hussein de schoolboeken op van een klasgenote die van school was gehaald om te trouwen. Een paar maanden later stierf het meisje aan zwangerschapscomplicaties.

Het pleidooi van de verdediging

Voorstanders voeren aan dat de wet van 1959 de soennitische leer weerspiegelde, dat sjiitische Irakezen recht hebben op een eigen wetboek, en dat het binnen de wet brengen van vroege huwelijken meisjes documenten, erfrecht en enige bescherming geeft. Een mooi argument, ware het niet dat het wetboek huwelijken zonder enige registratie toestaat, en dat is nu precies wat vrouwen en meisjes de burgerlijke papieren ontneemt die ze nodig hebben om in een openbaar ziekenhuis te bevallen, een kind aan te geven, naar school te gaan of uitkeringen aan te vragen. Buurland Koeweit verhoogde intussen onlangs de minimumleeftijd voor een huwelijk naar 18 jaar, ongeacht de geloofsrichting.

In het huidige Irak kan een meisje worden uitgehuwelijkt met één uitgesproken zin en zonder getuige. Vertrekken vergt een rechter, de zegen van een geestelijke en het bewijs dat ze in de steek is gelaten, geen onderhoud kreeg of meer dan eens is geslagen. Het papierwerk begint, zo lijkt het, pas als de schade al is aangericht.